Rosnące koszty stałe i presja środowiskowa zmuszają organizacje do poszukiwania skutecznych sposobów poprawy efektywności energetycznej. Jednym z nich jest wdrożenie wydajnego systemu zarządzania energią, a w jego ustanowieniu i utrzymaniu pomaga norma ISO 50001. Ten zbiór wymagań i wytycznych można zastosować w każdej organizacji, niezależnie od wielkości i profilu działalności.
Norma ISO 50001 – co to jest?
ISO 50001 to międzynarodowy standard tworzenia, utrzymywania i doskonalenia systemu zarządzania energią w organizacjach, opracowany przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (ISO).
W przygotowaniach do wdrożenia systemu zarządzania energią zgodnego z normą pomocne są szkolenia dla kadry zarządzającej i pracowników, które ułatwiają zrozumienie i praktyczne zastosowanie wymagań normy ISO 50001. Szkolenie tego typu organizuje m.in. Polskie Centrum Badań i Certyfikacji (PCBC).
Wdrożony system zarządzania energią organizacja może następnie poddać ocenie zgodności z wymaganiami ISO 50001 i certyfikacji. Jeśli jednostka certyfikująca ma akredytację z ramienia organizacji międzynarodowych (takich jak IQNET), to wydany przez nią certyfikat jest uznawany na całym świecie – i nierzadko otwiera drzwi do dużych przetargów oraz międzynarodowej współpracy.
Korzyści z wdrożenia i certyfikacji systemu zarządzania energią zgodnego z ISO 50001 wspierają m.in.:
- obniżenie kosztów energii,
- łatwiejsze osiągnięcie zgodności z przepisami,
- poprawę wizerunku firmy,
- ograniczenie śladu węglowego organizacji,
- wzrost konkurencyjności.
ISO 50001 – wymagania dla organizacji
ISO 50001 narzuca całościowe podejście do wdrożenia, utrzymywania i ciągłej poprawy systemu zarządzania energią. W treści normy wyznaczono wymagania, jakie powinna spełnić organizacja. Należą do nich m.in.:
Identyfikacja aktualnego i przewidywanego zużycia energii.
W jednym z pierwszych kroków organizacja przeprowadza przegląd (audyt) energetyczny obejmujący wszystkie istotne nośniki energii. Analiza powinna uwzględniać dane historyczne (np. z ostatnich 12–36 miesięcy) oraz prognozy wynikające z planowanych inwestycji, zmian technologicznych czy wzrostu produkcji itp. W praktyce organizacje tworzą np. mapy zużycia energii w zakładzie i wskazują, które linie technologiczne, obiekty, instalacje lub urządzenia pobierają jej najwięcej.
Określenie obszarów największego zużycia energii i opracowanie planu jego ograniczenia.
Po rozpoznaniu obszarów największego zużycia energii organizacja opracowuje plan działań zmierzających do poprawy sytuacji – np. przygotowuje się do inwestycji w wysokosprawne silniki, modernizacji oświetlenia – wymiany starych opraw na LED-y czy instalacji systemu odzysku ciepła z procesów technologicznych. Plany powinny obejmować m.in. harmonogram działań, kosztorys oraz oczekiwane efekty energetyczne i finansowe.
Ocena zgodności z wymaganiami prawnymi i innymi zobowiązaniami.
Organizacja musi także zidentyfikować wszystkie te przepisy, normy branżowe i ustalenia wynikające z podpisanych umów, które dotyczą efektywności energetycznej, emisji i obowiązków sprawozdawczych. W Polsce firmy muszą uwzględnić m.in. zapisy Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Ray (UE) 2023/1791 (planowana transpozycja do prawa krajowego w III kw. 2025 r. w wyniku nowelizacji Ustawy z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej). Analizę i ocenę zgodności należy udokumentować i okresowo aktualizować (np. raz w roku), aby mieć pewność, że organizacja wdraża zmiany prawne.
Ustanowienie i ogłoszenie polityki energetycznej organizacji.
Polityka energetyczna to pisemne zobowiązanie kierownictwa organizacji do poprawy efektywności energetycznej poprzez realizację wyznaczonych celów. Najwyższe kierownictwo powinno taki dokument opracować, opieczętować i podpisać, a następnie zakomunikować pracownikom i udostępnić publicznie (np. na stronie internetowej firmy). Polityka może zawierać różne cele, np. redukcję zużycia energii elektrycznej o 10% w ciągu trzech lat lub zwiększenie udziału energii odnawialnej w miksie do 25%. Polityka powinna być spójna z innymi strategami firmy, np. z polityką środowiskową zgodną z ISO 14001.
Wprowadzenie systemu monitorowania i pomiarów zużycia energii.
Aby skutecznie mierzyć osiąganie celów, organizacja powinna ustalić tzw. energię bazową (z ang. Energy Baseline – EnB), czyli punkt odniesienia do oceny postępów. Następnie wyznacza wskaźniki wyniku energetycznego (WWE, EnPI), np. docelową liczbę kilowatogodzin na każdą wyprodukowaną tonę wyrobu czy liczbę metrów sześciennych gazu na metr kwadratowy ogrzewanej powierzchni. W praktyce oznacza to konieczność m.in. zamontowania liczników energii na najważniejszych liniach technologicznych oraz wdrożenie systemu do zbierania danych w czasie rzeczywistym i szybkiego wykrywania anomalii.
Ustalenie ról i zakresów odpowiedzialności.
Norma ISO 50001 wymaga również, aby organizacja wyznaczyła osobę lub zespół odpowiedzialny za cały system – często funkcję tę pełni tzw. pełnomocnik ds. systemu zarządzania energią. Istotne w tym procesie jest przypisanie poszczególnym osobom konkretnych kompetencji (kto odpowiada za zbieranie danych, kto nadzoruje inwestycje energooszczędne, a kto raportuje wyniki kierownictwu itd.). W większych firmach często wykorzystuje się w tym celu matryce odpowiedzialności RACI (z ang. Responsible, Accountable, Consulted, Informed).
Przeprowadzanie przeglądu systemu zarządzania i audytów wewnętrznych.
Przegląd systemu zarządzania energią powinien zwieńczyć wdrożenie systemu, a następnie odbywać się co najmniej raz w roku oraz obejmować ocenę realizacji celów energetycznych, zgodności z prawem i efektywności działań. Audyty wewnętrzne służą wykrywaniu niezgodności i możliwości poprawy – na podstawie ich wyników organizacja planuje i podejmuje działania korygujące i zapobiegawcze.
Ciągłe doskonalenie systemu zgodnie z cyklem PDCA.
Zalecenia zapisane w normie ISO 50001 otwierają przedsiębiorcom drzwi do skorzystania z różnorodnych narzędzi doskonalenia jakości w organizacji. Jednym z nich jest cykl PDCA (z ang. Plan-Do-Check-Act), na który składa się planowanie działań poprawiających efektywność (Plan), ich realizacja (Do), sprawdzanie efektów (Check) i wprowadzanie usprawnień (Act). Przykład: po modernizacji oświetlenia LED firma monitoruje zużycie energii i porównuje je z energią bazową, a następnie realizuje kolejne działania, np. montuje czujniki ruchu.
Normę ISO 50001 opracowano z uwzględnieniem struktury nadrzędnej (High Level Structure), co ułatwia integrację jej wymagań z innymi (nowymi i istniejącymi) systemami zarządzania, np. system zarządzania środowiskowego zgodnego z normą ISO 45001.
Jak uzyskać certyfikat ISO 50001?
Gdy organizacja wdroży system zarządzania energią zgodny z normą ISO 50001, może go certyfikować. Taki proces przeprowadza jednostka certyfikująca, np. Polskie Centrum Badań i Certyfikacji (PCBC).
Po złożeniu wniosku o wycenę kosztów jednostka przygotowuje ofertę, a po jej akceptacji i dopełnieniu formalności przeprowadza audit certyfikujący. Gdy auditorzy stwierdzą zgodność systemu z normą (od razu lub po skorygowaniu przez organizację wskazanych niezgodności), jednostka decyduje o przyznaniu certyfikatu ISO i wydaje stosowny dokument. W PCBC organizacja może też otrzymać prestiżowy certyfikat IQNET: międzynarodowej sieci jednostek certyfikujących, której PCBC jest jedynym polskim członkiem.
Po wydaniu certyfikatu jednostka kontroluje certyfikowany system, w tym m.in. raz w roku przeprowadza audyty nadzoru. Jest to element ciągłego doskonalenia się, czyli fundamentu systemów zarządzania zgodnych z normami ISO.
Podsumowanie
Norma ISO 50001 zobowiązuje firmy m.in. do:
- przeprowadzenia audytu energetycznego i identyfikacji obszarów największego zużycia energii;
- opracowania planu działań ograniczających zużycie energii i kosztów;
- spełnienia wymagań prawnych i branżowych;
- ustanowienia polityki energetycznej zgodnej ze strategią firmy;
- monitorowania i pomiaru zużycia energii;
- wyznaczenia ról i odpowiedzialności za system zarządzania energią;
- prowadzenia audytów wewnętrznych i corocznych przeglądów systemu;
- ciągłego doskonalenia działań zgodnie (np. zgodnie z cyklem PDCA).
Wdrożenie wydajnego systemu zarządzania energią pomaga trwale obniżyć koszty, zwiększyć wydajność i ograniczyć wpływ na środowisko. To aspekty, które już dzisiaj często przesądzają o sukcesie rynkowym organizacji. Norma ISO 50001 pomaga się nimi zmierzyć – warto w nią zainwestować.
